Sắt là một trong những khoáng chất thiết yếu đối với cơ thể con người, đóng vai trò quan trọng trong quá trình tạo máu, vận chuyển oxy và duy trì nhiều hoạt động sống. Tuy nhiên, trên thực tế, không ít người vẫn chưa hiểu đúng về vai trò của chất sắt cũng như cách bổ sung sao cho an toàn và hiệu quả.
Nội dung chính
Chất sắt là gì?
Chất sắt là khoáng chất vi lượng nhưng giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong cơ thể. Khoảng 70% lượng sắt tồn tại trong huyết sắc tố (Hemoglobin) của tế bào hồng cầu và Myoglobin trong tế bào cơ. Hemoglobin giúp vận chuyển oxy từ phổi đến các mô và cơ quan, trong khi Myoglobin có nhiệm vụ dự trữ và giải phóng oxy phục vụ hoạt động của cơ bắp.
Ngoài ra, khoảng 6% lượng sắt trong cơ thể là thành phần của các enzym tham gia vào quá trình hô hấp tế bào, chuyển hóa năng lượng, tổng hợp collagen và các chất dẫn truyền thần kinh. Phần còn lại, khoảng 25%, được dự trữ dưới dạng ferritin trong gan, lách và tủy xương, đóng vai trò “nguồn dự phòng” khi cơ thể thiếu hụt sắt.
Theo các Y sĩ đa khoa đang công tác tại hệ thống y tế cơ sở, khi lượng sắt dự trữ cạn kiệt, cơ thể sẽ giảm sản xuất Hemoglobin, dẫn đến thiếu máu do thiếu sắt – một trong những dạng thiếu máu phổ biến nhất hiện nay.
Vai trò của sắt đối với cơ thể
Sắt tham gia trực tiếp vào quá trình vận chuyển oxy, từ đó ảnh hưởng đến hầu hết các hoạt động sống của cơ thể. Khi được cung cấp đầy đủ, chất sắt giúp duy trì năng lượng, giảm mệt mỏi, cải thiện khả năng lao động và học tập. Nhiều nghiên cứu cho thấy, việc bổ sung sắt hợp lý có thể cải thiện tình trạng mệt mỏi kéo dài ngay cả ở những người chưa bị thiếu máu rõ ràng nhưng có ferritin thấp.
Trong lĩnh vực thể thao, sắt đặc biệt quan trọng đối với vận động viên, bởi Myoglobin cần sắt để cung cấp oxy cho cơ bắp. Thiếu sắt có thể khiến hiệu suất vận động suy giảm, cơ thể nhanh mệt và khó phục hồi sau tập luyện.
Không chỉ vậy, sắt còn góp phần cải thiện chức năng nhận thức, hỗ trợ trí nhớ và khả năng tập trung. Các chuyên gia Dược học nhận định rằng thiếu sắt kéo dài có thể ảnh hưởng tiêu cực đến tâm trạng, làm tăng nguy cơ lo âu, trầm cảm do rối loạn tổng hợp các chất dẫn truyền thần kinh như dopamine và serotonin.
Ý nghĩa của sắt đối với phụ nữ mang thai
Trong thai kỳ, nhu cầu sắt của phụ nữ tăng cao để đáp ứng quá trình tạo máu và cung cấp oxy cho thai nhi. Nếu thiếu sắt, mẹ bầu có nguy cơ cao gặp các biến chứng như sảy thai, sinh non, thai nhẹ cân hoặc băng huyết sau sinh. Vì vậy, các chuyên gia y tế khuyến cáo phụ nữ nên bổ sung sắt từ trước khi mang thai khoảng 3 tháng, duy trì trong suốt thai kỳ và sau sinh theo chỉ định của bác sĩ.
Theo nhận định của giảng viên ngành Dược tại Trường Cao đẳng Dược Sài Gòn, kiến thức về bổ sung vi chất, đặc biệt là sắt, là nội dung quan trọng trong chương trình đào tạo Cao đẳng Y và Cao đẳng Y sĩ đa khoa nhằm giúp nhân viên y tế tương lai tư vấn đúng cho cộng đồng.
Lượng sắt cần bổ sung mỗi ngày
Theo Viện Dinh dưỡng Việt Nam, nhu cầu sắt khuyến nghị phụ thuộc vào độ tuổi, giới tính và tình trạng sinh lý. Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ cần nhiều sắt để phục vụ tăng trưởng. Ở tuổi dậy thì và độ tuổi sinh sản, nhu cầu sắt ở nữ giới cao hơn nam giới do mất máu trong kỳ kinh nguyệt. Khi bước vào giai đoạn mãn kinh, nhu cầu sắt của phụ nữ giảm xuống và tương đương với nam giới.
Một số đối tượng có nguy cơ thiếu sắt cao gồm phụ nữ mang thai, người đang cho con bú, người ăn chay, người mắc các bệnh rối loạn hấp thu, người hiến máu thường xuyên hoặc bệnh nhân suy thận đang chạy thận nhân tạo.
Thiếu sắt và những ảnh hưởng đến sức khỏe
Khi cơ thể không được cung cấp đủ sắt, tình trạng thiếu máu có thể xảy ra với các biểu hiện như mệt mỏi, chóng mặt, khó thở, da nhợt nhạt, tim đập nhanh, rụng tóc và suy giảm khả năng tập trung. Nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời, thiếu sắt kéo dài có thể gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến tim mạch, miễn dịch và chất lượng cuộc sống.
Các Y sĩ đa khoa khuyến cáo, khi có dấu hiệu nghi ngờ thiếu sắt, người dân nên đến cơ sở y tế để được thăm khám và làm xét nghiệm, tránh tự ý dùng thuốc bổ sung sắt.
Nguy cơ khi bổ sung thừa sắt
Ngược lại, việc bổ sung quá nhiều sắt cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro. Thừa sắt có thể gây tổn thương gan, tim, tụy và làm tăng nguy cơ mắc các bệnh mạn tính. Đặc biệt, người mắc bệnh Hemochromatosis di truyền có khả năng hấp thu sắt quá mức, không nên tự ý bổ sung sắt nếu không có chỉ định y tế.
Chất sắt giữ vai trò không thể thiếu đối với sức khỏe con người, từ tạo máu, vận chuyển oxy đến duy trì năng lượng và chức năng miễn dịch. Tuy nhiên, việc bổ sung sắt cần được thực hiện đúng liều lượng, đúng đối tượng và theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc nhân viên y tế được đào tạo bài bản trong lĩnh vực ngành Dược và Y sĩ đa khoa. Trang bị kiến thức khoa học về sắt không chỉ giúp mỗi cá nhân bảo vệ sức khỏe của mình mà còn góp phần nâng cao hiệu quả chăm sóc sức khỏe cộng đồng một cách bền vững.